أصرح عبارات است ؛ و مثال شئون در محسوسات ، كون و خفاء شجره در نواة است ؛ كه نزد حكيم متفلسف ، بالقوّه ، و نزد حكيم متألّه ، بالقوّة و الفعل ، در صورت نواة ، هم شجر ، و هم شعب ، و هم ازهار ، و هم ثمرات است : و مراد از « تنزّلات » ظهورات ذات ، در ظاهر مقيّدات و متعيّنات است ؛ پس آن مراتب متكثّره بحسب اسماء و صفات است ؛ و اين تنزّلات ، بطريقى كلّى منحصر در « خمس حضرات » و « اربع تنزّلات » است ؛ و تقرير آن چنين بايد كرد كه : اوّل تجلّى كه حق تعالى از خود به خود فرمود ، از حضرت احديّت بود ، نه از امرى خارجى ، و فيض زائد بر ذات او و در خود ، نفس رحمانى كه آن را « هيولاى كليه » خوانند پيدا كرد چنان كه جميع اعيان ثابته در حضرت علم به صورت عقل از آن هويدا كرد . و زبان محمّدى « 12 » - عليه السّلام - از آن ظهور ، به اين عبارت خبر فرمود كه : « اوّل ما خلق اللّه تعالى العقل » ، و به زبان اهل عرفان « 13 » ، اين عقل كه مخلوق اوّل است ، اسمى است از اسماء روح محمّد ، عليه السّلام ، كه محمّد - عليه شرائف الصّلوات - از وى به دو روايت حكايت فرمود : يكى : « اوّل ما خلق اللّه تعالى روحى » . دوم : « اوّل ما خلق اللّه تعالى نورى » . پس معلومات بأسرها ، « صورت عقل » باشد ، و حق جل جلاله ، عقل را با جميع صور ثابته در وى ، تعيّن خود داند ، نه به صورت زايده بر ذات او ، و چون ذات متعاليه را نسبت دهى با اين معلومات ، و هر چه حاصل است در عقل ، جمله صفات اين ذات را با هر يكى از اين صفات و نسب ، چون اعتبار كنى ، اسمى از اسماء حق باشد ، پس در اين حال ، ترا معلوم گردد كه همه يا : ذات است ، يا :

--> ( 12 ) - ن : زبان شريعت ( ك ) ( 13 ) - ن : اهل حقيقت ( ك )